Η «Επιχείρηση Φαέθων»

 

Η «Επιχείρηση Φαέθων»: Η μυστική ελληνική αποστολή και η τελευταία μάχη στον Όρμο του Ξερού

Hellenic Media Group | Ιστορικό Αφιέρωμα

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που για χρόνια παραμένουν στη σκιά. Ιστορίες ανθρώπων που έδρασαν χωρίς δημοσιότητα, χωρίς να γνωρίζουν αν η αποστολή τους θα επιστρέψει ποτέ στην ιστορική μνήμη. Μία από αυτές είναι η ιστορία του ελληνικού περιπολικού «Φαέθων», μιας μικρής ακταιωρού που τον Αύγουστο του 1964 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των γεγονότων της Κύπρου.

Η αποστολή του «Φαέθων» ήταν μυστική. Το πλήρωμά του επιχειρούσε στην Κύπρο με ιδιαίτερα μέτρα ασφαλείας, καθώς η παρουσία ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί αποτελούσε ζήτημα εξαιρετικά ευαίσθητο για την εποχή.

Στις 8 Αυγούστου 1964, στον Όρμο του Ξερού, στο Καραβοστάσι του κόλπου της Μόρφου, το «Φαέθων» βρέθηκε αντιμέτωπο με τουρκικά μαχητικά αεροσκάφη. Αυτό που ακολούθησε εξελίχθηκε σε μία από τις πιο δραματικές ναυτικές συγκρούσεις της Κυπριακής κρίσης.

Μια αποστολή που έπρεπε να παραμείνει κρυφή

Το 1964 η κατάσταση στην Κύπρο ήταν εξαιρετικά τεταμένη. Οι συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων είχαν κλιμακωθεί, ενώ στην περιοχή της Τηλλυρίας οι επιχειρήσεις είχαν λάβει πολεμικές διαστάσεις.

Η Ελλάδα αποφάσισε να ενισχύσει μυστικά την κυπριακή πλευρά.

Στην Κύπρο μεταφέρθηκαν δύο ελληνικά περιπολικά, το «Φαέθων» και το «Αρίων». Τα σκάφη ήταν παλαιά, ξύλινης κατασκευής και είχαν κατασκευαστεί στη Γερμανία το 1935. Είχαν επισκευαστεί στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας πριν από την αποστολή τους στην Κύπρο.

Η μυστικότητα της επιχείρησης ήταν τέτοια ώστε τα πληρώματα χρησιμοποιούσαν κυπριακά στοιχεία και ψευδώνυμα.

Κυβερνήτης του «Φαέθων» ήταν ο τότε ανθυποπλοίαρχος Δημήτριος Μητσάτσος, μόλις 27 ετών.

Στο σκάφος επέβαιναν συνολικά 23 άνδρες.

Η Τηλλυρία και τα Κόκκινα

Τον Αύγουστο του 1964 οι μάχες στην περιοχή της Τηλλυρίας είχαν ενταθεί.

Το «Φαέθων» και το «Αρίων» ανέλαβαν να υποστηρίξουν από τη θάλασσα τις επιχειρήσεις των ελληνικών και ελληνοκυπριακών δυνάμεων.

Τα πυροβόλα των δύο περιπολικών χρησιμοποιήθηκαν εναντίον θέσεων στην περιοχή των Κοκκίνων και της Μανσούρας.

Ήταν μία αποστολή ιδιαίτερα επικίνδυνη για δύο μικρά και παλαιά σκάφη, τα οποία δεν είχαν σχεδιαστεί για να αντιμετωπίσουν σύγχρονα μαχητικά αεροσκάφη.

Και το «Φαέθων» αντιμετώπιζε επιπλέον σοβαρά μηχανικά προβλήματα.

Η βλάβη που έκανε το «Φαέθων» ευάλωτο

Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων παρουσιάστηκε βλάβη στη μία από τις δύο κύριες μηχανές.

Το σκάφος μπορούσε πλέον να κινηθεί με πολύ μικρότερη ταχύτητα, περίπου 7–8 κόμβους.

Για ένα μικρό περιπολικό που βρισκόταν σε εμπόλεμη ζώνη, η απώλεια ταχύτητας σήμαινε ότι οι δυνατότητες ελιγμών και διαφυγής ήταν δραματικά περιορισμένες.

Το «Φαέθων» βρέθηκε στον Όρμο του Ξερού, περιμένοντας ανταλλακτικά και πυρομαχικά.

Κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι εκεί θα δινόταν η τελευταία του μάχη.

8 Αυγούστου 1964

Στις 8 Αυγούστου ένα τουρκικό αναγνωριστικό αεροσκάφος εμφανίστηκε πάνω από την περιοχή.

Για το πλήρωμα του «Φαέθων» ήταν ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό σημάδι.

Η παρουσία του αεροσκάφους δεν θεωρήθηκε τυχαία. Οι τουρκικές αεροπορικές δυνάμεις είχαν ήδη εμπλακεί στις επιχειρήσεις στην περιοχή της Τηλλυρίας.

Ο κυβερνήτης Δημήτριος Μητσάτσος ενημέρωσε το αρχηγείο και περίμενε οδηγίες.

Η εντολή ήταν να μην ανοίξει πυρ πρώτο.

Το «Φαέθων» παρέμεινε στη θέση του.

Τα τουρκικά F-100

Η επίθεση ήρθε από τουρκικά F-100 Super Sabre.

Τα μαχητικά ήταν ασύγκριτα ισχυρότερα και ταχύτερα από το μικρό ελληνικό περιπολικό.

Το «Φαέθων» δεν είχε ουσιαστικά καμία δυνατότητα να ανταγωνιστεί τα μαχητικά στον αέρα.

Μπορούσε όμως να πολεμήσει.

Και αυτό ακριβώς έκανε.

Τα πυροβόλα του άνοιξαν πυρ εναντίον των αεροσκαφών.

Ωστόσο, μία ακόμη τραγική λεπτομέρεια επιβάρυνε την κατάσταση.

Σύμφωνα με μεταγενέστερες μαρτυρίες και ιστορικές αναφορές, από τα πέντε πυροβόλα του σκάφους, τα τέσσερα δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά επειδή είχαν δοθεί λανθασμένα πυρομαχικά.

Το «Φαέθων» πολεμούσε ουσιαστικά με δραματικά περιορισμένη αντιαεροπορική ισχύ.

Το πλήρωμα δεν εγκατέλειψε

Ο κυβερνήτης γνώριζε πλέον ότι η κατάσταση ήταν εξαιρετικά δύσκολη.

Υπήρξαν προσπάθειες να προστατευθούν ορισμένα μέλη του πληρώματος.

Όμως οι άνδρες παρέμειναν.

Κανείς δεν ήθελε να εγκαταλείψει το σκάφος ενώ αυτό βρισκόταν υπό επίθεση.

Εκείνη τη στιγμή το «Φαέθων» δεν ήταν πλέον απλώς ένα περιπολικό.

Ήταν οι 23 άνθρωποί του.

Η μάχη

Η σύγκρουση εξελίχθηκε σε διαδοχικές επιθέσεις.

Τα τουρκικά αεροσκάφη πραγματοποιούσαν επιθέσεις εναντίον του σκάφους και το πλήρωμα απαντούσε με τα διαθέσιμα όπλα.

Το «Φαέθων» υπέστη σοβαρές ζημιές.

Κατά τη διάρκεια της μάχης ο κυβερνήτης Δημήτριος Μητσάτσος τραυματίστηκε βαριά στο δεξί χέρι.

Παρά τον τραυματισμό του, δεν εγκατέλειψε τη θέση του.

Συνέχισε να επιχειρεί και να κατευθύνει το σκάφος.

Σε ορισμένες ελληνικές πηγές αποδίδεται στο «Φαέθων» η κατάρριψη ενός τουρκικού αεροσκάφους και ζημιές σε δεύτερο. Το συγκεκριμένο γεγονός έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφορετικών ιστορικών αναφορών και χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση των πηγών.

Η τελευταία απόφαση

Με το σκάφος βαριά χτυπημένο και την κατάσταση του πληρώματος να γίνεται ολοένα πιο κρίσιμη, ο Μητσάτσος πήρε την απόφαση να οδηγήσει το «Φαέθων» προς την ακτή.

Το περιπολικό προσάραξε.

Η απόφαση αυτή είχε έναν σκοπό:

να σωθούν όσο περισσότεροι άνδρες ήταν δυνατόν.

Δόθηκε εντολή εγκατάλειψης.

Οι τραυματίες προσπάθησαν να φτάσουν στην ακτή.

Ο κυβερνήτης ήταν ο τελευταίος που εγκατέλειψε το σκάφος.

Επτά άνδρες δεν επέστρεψαν

Η μάχη είχε βαρύ τίμημα.

Από τα 23 μέλη του πληρώματος, επτά άνδρες σκοτώθηκαν.

Οι έξι ήταν Έλληνες:

• Επίκουρος Σημαιοφόρος Παναγιώτης Χρυσούλης
• Υποκελευστής Α΄ Σπυρίδων Αγάθος
• Υποκελευστής Α΄ Νικόλαος Πανάγος
• Ναύτης Νικόλαος Νιάφας
• Ναύτης Νικόλαος Καπαδούκας
• Ναύτης Παναγιώτης Θεοδωράτος

Μαζί τους σκοτώθηκε ο Κύπριος εθελοντής Άντης Φιλήτας, από τη Μόρφου.

Επτά άνθρωποι που ξεκίνησαν για μία μυστική αποστολή και δεν επέστρεψαν ποτέ.

Η καταστροφή του «Φαέθων»

Το «Φαέθων», αφού είχε προσαράξει, δέχθηκε νέο πλήγμα.

Οι ιστορικές αναφορές κάνουν λόγο για επίθεση με ναπάλμ, με αποτέλεσμα το σκάφος να καταστραφεί.

Το μικρό περιπολικό που είχε μεταφέρει το ελληνικό πλήρωμα στην Κύπρο μετατράπηκε μέσα σε λίγες ώρες σε ένα φλεγόμενο ναυάγιο στον Όρμο του Ξερού.

Η μάχη είχε τελειώσει.

Η ιστορία όμως μόλις άρχιζε.

Μισός αιώνας σιωπής

Για πολλά χρόνια η υπόθεση του «Φαέθων» παρέμεινε σχετικά άγνωστη στο ευρύ ελληνικό κοινό.

Η μυστικότητα της αποστολής, οι πολιτικές συνθήκες της εποχής και τα στρατιωτικά απόρρητα συνέβαλαν στο να παραμείνει η πραγματική διάσταση της επιχείρησης μακριά από τη δημοσιότητα.

Οι άνδρες του «Φαέθων» όμως δεν ξεχάστηκαν στην Κύπρο.

Η μνήμη τους παρέμεινε ζωντανή.

Και χρειάστηκαν δεκαετίες μέχρι να ανοίξουν σταδιακά τα αρχεία και να γίνει γνωστή η πλήρης ιστορία.

Η επιστροφή των λειψάνων

Οι έξι Έλληνες νεκροί είχαν ταφεί αρχικά στη Λευκωσία.

Η διαδικασία ταυτοποίησης και επαναπατρισμού των λειψάνων χρειάστηκε πολλά χρόνια.

Το 2017 επέστρεψαν στην Ελλάδα τα λείψανα του Νικολάου Νιάφα.

Στις αρχές του 2018 ακολούθησε η παράδοση των λειψάνων των Παναγιώτη Χρυσούλη, Σπυρίδωνα Αγάθου, Νικολάου Πανάγου, Παναγιώτη Θεοδωράτου και Νικολάου Καπαδούκα.

Ύστερα από περισσότερες από πέντε δεκαετίες, οι άνθρωποι του «Φαέθων» επέστρεψαν στην πατρίδα τους.

Ο κυβερνήτης που δεν ξέχασε ποτέ

Ο Δημήτριος Μητσάτσος επέζησε από τη μάχη.

Το τραύμα όμως έμεινε για πάντα.

Η δική του μαρτυρία αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για την ανασύνθεση της επιχείρησης.

Χρόνια αργότερα, η ιστορία του «Φαέθων» άρχισε να βγαίνει από το σκοτάδι των στρατιωτικών αρχείων.

Το 2025 παρουσιάστηκε το βιβλίο του «Άρση Απορρήτου – Από την άγνωστη μάχη του Φαέθων στον κόσμο των επιχειρήσεων», στο οποίο ο ίδιος καταγράφει τη δική του εμπειρία.

Η επίσημη αναγνώριση

Η ελληνική Πολιτεία τίμησε επίσημα τον Δημήτριο Μητσάτσο για τη δράση του.

Το 2016, σε εκδήλωση τιμής και μνήμης για τους πεσόντες του «Φαέθων», του απονεμήθηκε η Διαμνημόνευση Αστέρα Αξίας και Τιμής.

Ήταν μία καθυστερημένη, αλλά ιδιαίτερα σημαντική αναγνώριση.

Γιατί η ιστορία του «Φαέθων» δεν αφορά μόνο μία στρατιωτική επιχείρηση.

Αφορά ανθρώπους.

Οι φωτογραφίες που κατέγραψαν τη μάχη

Ένα ακόμη μοναδικό κεφάλαιο της ιστορίας είναι το φωτογραφικό υλικό.

Ο Αμερικανός φωτογράφος Jim Pringle κατέγραψε φωτογραφικά τη μάχη στον Όρμο του Ξερού.

Οι εικόνες αυτές αποτελούν πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια και συνδέονται με το φωτογραφικό αρχείο του περιοδικού Life.

Μέσα από τις φωτογραφίες μπορούμε σήμερα να δούμε ένα μέρος από όσα συνέβησαν εκείνη την ημέρα.

Όχι ως αφήγηση.

Αλλά ως εικόνα.

Μια μικρή ακταιωρός απέναντι σε μαχητικά αεροσκάφη

Η ιστορία του «Φαέθων» μπορεί να διαβαστεί με πολλούς τρόπους.

Ως στρατιωτική επιχείρηση.

Ως κεφάλαιο της Κυπριακής κρίσης.

Ως μία από τις πρώτες επιχειρησιακές παρουσίες ελληνικών ναυτικών δυνάμεων στην Κύπρο.

Πάνω απ' όλα όμως είναι η ιστορία ενός πληρώματος που βρέθηκε σε μία μάχη την οποία γνώριζε ότι ήταν εξαιρετικά δύσκολο να κερδίσει.

Κι όμως παρέμεινε στη θέση του.

Στις 8 Αυγούστου 1964, στον Όρμο του Ξερού, 23 άνδρες βρέθηκαν αντιμέτωποι με μία δύναμη που διέθετε τεράστια υπεροχή.

Επτά δεν επέστρεψαν.

Οι υπόλοιποι κουβαλούσαν για πάντα τις μνήμες εκείνης της ημέρας.

Και το όνομα «Φαέθων» έμεινε στην ιστορία.

Hellenic Media Group

Περισσότερο από έξι δεκαετίες μετά, η «Επιχείρηση Φαέθων» εξακολουθεί να αποτελεί μία ιστορία που αξίζει να θυμόμαστε.

Όχι μόνο για τη στρατιωτική της διάσταση.

Αλλά για τους ανθρώπους που βρέθηκαν μέσα σε αυτήν.

Για εκείνους που έπεσαν.

Για εκείνους που επέζησαν.

Και για μία γενιά Ελλήνων και Κυπρίων που έζησε μία από τις πιο δύσκολες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας του Ελληνισμού.

Η μνήμη δεν είναι μόνο ιστορία. Είναι χρέος.

Hellenic Media Group